Τα δέκα μυστήρια του μυαλού

Τα δέκα μυστήρια του μυαλού

Το μυαλό και οι δραστηριότητές του είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια που απασχολούν τον άνθρωπο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα

του Νίκου Ιτσινέ
nitsines@kathimerini.gr

Πολλοί επιστήμονες και φιλόσοφοι προσπάθησαν να εξηγήσουν και να ερμηνεύσουν ορισμένα από τα χαρακτηριστικά του και να αποδείξουν με τους πιο ευφάνταστους τρόπους τις θεωρίες που διατυπώθηκαν. Παρότι ωστόσο οι επιστήμη και η ανθρώπινη σκέψη έχει κάνει μεγάλα βήματα προόδου, κανείς δεν έχει καταφέρει να δώσει επαρκείς εξηγήσεις που ν' αποκαλύπτουν τα μυστήρια του εγκεφάλου.

Εδώ είναι μερικά από εκείνα τα χαρακτηριστικά που μας είναι γνωστά και ορισμένα που δεν καταλαβαίνουμε.

Τα όνειρα

Εάν κάποιος κάνει μια έρευνα και ρωτήσει δέκα ανθρώπους από τι δημιουργούνται τα όνειρα, το πιο πιθανό είναι να λάβει δέκα διαφορετικές απαντήσεις. Αυτό συμβαίνει γιατί οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη διαλεκάνει αυτό το μυστήριο. Η μία πιθανότητα είναι τα όνειρα να αποτελούν ένα είδος άσκησης για τον εγκέφαλος διεγείροντας την κίνηση μεταξύ των κυττάρων.

Μία άλλη θεωρία είναι ότι τα όνειρα είναι μια διαδικασία με την οποία οι άνθρωποι επεξεργάζονται όλες εκείνες της καταστάσεις που βίωσαν και όλα εκείνα που δεν έκαναν, ώστε να καταλήξουν σε μια απόφαση ή να δημιουργήσουν αναμνήσεις.

Πάντως υπάρχει ένα σημείο στο οποίο συμφωνούν οι επιστήμονες: Οι άνθρωποι ονειρεύονται όταν βρισκονται στον πιο βαθύ ύπνο.

Ο ύπνος

Είναι από τα πιο κοινά χαρακτηριστικά του ζωικού βασιλείου. Το κάνουν οι μύγες, οι τίγρεις, οι ελέφαντες, ακόμη και φάλαινες. Όσο για τον άνθρωπο, αυτός δεν φαίνεται να χορταίνει ποτέ ύπνο. Μιλάμε γι' αυτή τη διαδικασία τόσο σημαντική, που παιρνάμε περίπου το ένα τέταρτο της ζωής μας καθώς κοιμόμαστε. Η βαθύτερη αιτία του ύπνου όμως, δεν έχει αποκαλυφθεί ακόμη. Οι επιστήμονες γνωρίζουν ωστόσο, πως ο ύπνος είναι ζωτικός για την επιβίωση των θηλαστικών. Η παρατεταμένη αϋπνία μπορεί ν οδηγήσει σε κυκλοθυμική ψυχολογική διάθεση, σε παραισθήσεις και σε ακραίες περιπτώσεις ακόμη και στο θάνατο.

Υπάρχουν δύο καταστάσεις του ύπνου. Της αργής κίνησης του ματιού (NREM - non-rapid eye movement), όπου ο εγκέφαλος βρίσκεται σε χαμηλού μεταβολισμού δραστηριότητα και της γρήγορης κίνησης του ματιού (REM - rapid eye movent), κατά τη διάρκεια της οποίας ο εγκέφαλος έχει έντονη δραστηριότητα.

Κατά τη διαδικασία του NREM, το σώμα κάνει ουσιαστικά ένα διάλλειμμα, θυμίζοντας κατάσταση χειμερίας νάρκης. Από την άλλη πλευρά πιστεύεται ότι το μυαλό στην κατάσταση REM οργανώνει και τακτοποιεί τις αναμνήσεις του. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν έχει αποδειχθεί γιατι το REM δεν συνδέεται πάντα με τις αναμνήσεις.

Κέντρο ελέγχου

Πρόκειται για το βιολογικό ρολόι, το οποίο βρίσκεται στον υποθάλαμο του εγκεφάλου, και προγραμματίζει το σώμα για τον 24ωρο κύκλο του. Το πιο εμφανές χαρακτηριστικό του είναι ο κύκλος του ύπνου, όμως το βιολογικό ρολόι έχει επιπτώσεις στη χώνεψη, τη θερμοκρασία του σώματος, την πίεση του αίματος και την παραγωγή ορμονών. Οι ερευνητές ανακάλυψαν πως η ένταση του φωτός μπορεί να πάει το βιολογικό ρολό μπροστά ή πίσω ρυθμίζοντας την ορμόνη μελατονίνη.

Τελευταία γίνεται λόγος αν τα συμπληρώματα μελατονίνης μπορούν να βοηθήσουν στην πρόληψη του τζετ λαγκ, μετά από τα υπερατλαντικά ταξίδια.

Η μνήμη

Ορισμένες εμπειρίες δεν ξεχνιούνται εύκολα, όπως για παράδειγμα το πρώτο φιλί. Με ποιο τρόπο όμως ένα άτομο διατηρεί αυτές τις προσωπικές «ταινίες»; Οι επιστήμονες χρησιμοποιώντας τεχνικές εγκεφαλικής απεικόνισης, αποκάλυψαν τον μηχανισμό που δημιουργεί και αποθηκεύει αυτές τις αναμνήσεις. Ανακάλυψαν ότι ο ιππόκαμπος που βρίσκεται μέσα στον εγκεφαλικό φλοιό, μπορεί να λειτουργεί ως κουτί αναμνήσεων. Όμως, η περιοχή αποθήκευσης δεν είναι τόσο ξεκάθαρη καθώς πραγματικές και ψεύτικες αναμνήσεις ενεργοποιούν παρόμοιες περιοχές του εγκεφάλου. Προκειμένου λοιπόν να ανακαλύψουν τις πραγματικές αναμνήσεις, ορισμένοι ερευνητές ζητούν από το υποκείμενο να ανακαλέσει μία μνήμη ανάλογα με το θέμα, κάτι που είναι πολύ δυσκολότερο απ' ότι νομίζουμε.

Η πλάκα και το χιούμορ

Το γέλιο είναι μία από τις λιγότερο κατανοητές συνήθειες του ανθρώπου. Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι κατά τη διάρκεια του γέλιου ενεργοποιούνται τρεις περιοχές του εγκεφάλου: ένα κομμάτι της ανάμνησης που βοηθάει τον άνθρωπο να καταλάβει το αστείο, η περιοχή της κίνησης που δίνει την εντολή στους μυς να κινηθείς και την περιοχή των συναισθημάτων, που δημιουργεί αυτό το συναίσθημα της ευφορίας. Παραμένει όμως άγνωστο γιατί ένα άτομο μπορεί να γελάει με τα «χαζά» ανέκδοτα του αδελφού του και γιατί ένα άλλο γελάει ότι βλέπει μία ταινία τρόμου.

Σύμφωνα με τον Τζον Μορέαλ, ο οποίος είναι ένας από τους πρωτοπόρους στην έρευνα του γέλιου στο College of William and Mary, το γέιο είναι μία παιχνιδιάρικη αντίδραση σε μη συμβατικές ιστορίες. Άλλοι επιστήμονες εξηγούν πως το γέλιο είναι ένας τρόπος να πούμε σ' ένα άλλο άτομο ότι η ενέργεια του ήταν διασκεδαστική. Ωστόσο, ένα πράγμα είναι σίγουρο. Το γέλιο μας κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα.

Φύση εναντίον φύσης

Στην αέναη διαμάχη αν οι σκέψεις και οι προσωπικότητες μας ελέγχονται από τα γονίδια και το περιβάλλον, οι επιστήμονες προσπαθούν να συγκεντρώσουν πειστικά αποδεικτικά στοιχεία για το αν συμβαίνουν και τα δύο ή κανένα από αυτά. Η μελέτη των γονιδίων μας δείχνει ότι έχουμε μικρό έλεγχο σε ορισμένα πράγματα, ωστόσο σε πολλές καταστάσεις και ειδικότερα κάτω από πίεση μπορούμε να δείξουμε ποιοι είμαστε και τι κάνουμε.

Το μυστήριο του θανάτου

Γιατί γερνάει ο άνθρωπος; Έχουμε γεννηθεί με έναν γερό και εύρωστο οργανισμό γεμάτο με μηχανισμούς για την καταπολέμηση ασθενειών και τραυματισμών. Όμως, όσο γερνάμε, οι μηχανισμοί επιδιόρθωσης του σώματός μας αρχίζουν να αποδίδουν όλο και λίγοτερο. Το αποτέλεσμα είναι να μειώνεται η ικανότητα να επουλώνει φυσικούς τραυματισμούς και ν' αντιμετωπίζει το στρες.

Υπάρχουν δύο θεωρίες γιατί γερνάνε οι άνθρωποι: 1) Όπως και άλλα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, έτσι και η διαδικασία της γήρανσης ν' αποτελεί μέρος των ανθρώπινων γονιδίων και είναι με κάποιο τρόπο επωφελής. 2) Η λιγότερο αισιόδοξη άποψη είναι, ότι η γήρανση δεν έχει κάποιο νόημα και είναι αποτέλεσμα της ζημιάς που υφίστανται τα κύτταρα κατά τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου. Πάντως, οι επιστήμονες είναι αισιόδοξοι ότι θα καταφέρουν να επιτύχουν την παράταση της ζωής, ακόμη και να διπλασιάσουν τον κύκλο της.

Βαθιά κατάψυξη

Μπορεί η αθανασία να μην είναι πραγματικότητα, όμως η κρυονική μπορεί να προσφέρει σε ορισμένους ανθρώπους δύο ζωές. Ορισμένα κέντρα κρυονικής όπως το Ίδρυμα Alcor για την Παράταση της Ζωής στην Αριζόνα των ΗΠΑ, διατηρούν σωματα ανθρώπων σε κάδους με υγρό άζωτο στους μείον 78 βαθμούς Κελσίου. Τα σώματα καταψύχονται αμέσως μετά την έλευση του θανάτου.

Η βασική ιδέα είναι ότι εάν ένας άνθρωπος πεθάνει από μία ανίατη για τα σημερινά δεδομένα ασθένεια, θα μπορεί να «ξεπαγώσει» και να επανέλθει στη ζωή κάποια στιγμή στο μέλλον, όταν θα έχει βρθεί η αντίστοιχη θεραπεία.

Τα σώματα είναι τοποθετημένα μέσα στους κάδους με το κεφάλι προς τα κάτω, έτσι ώστε αν υπάρχει κάποια διαρροή, ο εγκέφαλος να παραμείνει μέσα στο υγρό άζωτο και να διατηρηθεί. Κάνενα από τα σώματα που διατηρούνται με την κρυονική δεν έχει αναγεννηθεί καθώς δεν υπάρχει η τεχνολογία. Μία ουσιαστική λεπτομέρεια είναι πως εάν το σώμα ενός ανθρώπου δεν αποψυχθεί στη σωστή θερμοκρασία, τότε τα κύτταρά του θα μετατραπούν σε πάγο και θα εκραγούν.

Η συνείδηση

Όταν ξυπνήσετε το πρωί, ίσως παρατηρήσετε ότι ο ήλιος μόλις έχει ανατείλει, ίσως ακούσετε και τα πουλιά να καλαηδούν και ακόμη μπορεί να νιώσετε χαρά καθώς το πρωινό αεράκι σας χτυπάει στο πρόσωπο. Με λίγα λόγια έχετε συνείδηση. Αυτό το πολύπλοκο θέμα απασχολεί τους επιστήμονες από την αρχαιότητα. Οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι προσπάθησαν να εξηγήσουν πως οι διάφορες διαδικασίες στον εγκέφαλο οδηγούν σε προσωπικές εμπειρίες. Μέχρι στιγμής, το μόνο που κατάφεραν είναι να δημιουργήσουν έναν μακρύ κατάλογο από ερωτήσεις.

Γρίπη A και οι ιοί που σκοτώνουν εκατομμύρια στον κόσμο

Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, περί το 90% των θανάτων που οφείλονται σε μεταδοτικές νόσους προέρχονται από έξι ασθένειες (πνευμονία, διάρροια, φυματίωση, ιλαρά, ελονοσία και aids) και αφορούν αναπτυσσόμενες ή μεσαίες χώρες.

Ο θόρυβος γύρω από τον ιό A (H1N1), υπεύθυνο για την επιδημία της "νέας γρίπης", τα συμπτώματα της οποίας είναι ήπια στις περισσότερες περιπτώσεις, επισκιάζει τις συνέπειες των μεταδοτικών νόσων που σκοτώνουν εκατομμύρια ανθρώπους στον κόσμο κάθε χρόνο.

Η εποχιακή γρίπη πλήττει από 57.000 έως 96.000 ανθρώπους κάθε εβδομάδα ανά τον κόσμο, από τους οποίους οι 4.800 έως 9.600 υποκύπτουν, ενώ ο ιός που εμφανίσθηκε στο Μεξικό δεν μεταδόθηκε σε δέκα περίπου ημέρες παρά σε 1.085 άτομα σε 21 χώρες και προκάλεσε τον θάνατο 27 ανθρώπων, από τους οποίους 26 στο Μεξικό και ένας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

"Η μολυσματική αυτή ασθένεια συμπεριφέρεται ως τυπική εποχιακή γρίπη και όχι όπως η πανδημία του 1918", εξηγεί στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Δρ Τζέιμς Νατάρο, επιδημιολόγος του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ.

Ο αριθμός των κρουσμάτων και των θανάτων που αποδίδονται στον ιό A (H1N1) παραμένει μικρός σε σύγκριση με τους αντίστοιχους αριθμούς που αποδίδονται κάθε χρόνο στην εποχιακή γρίπη, συνεχίζει ο επιδημιολόγος επισημαίνοντας ότι η τοξικότητα του ιού παραμένει ήπια.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περί το 90% των θανάτων που οφείλονται σε μεταδοτικές νόσους προέρχονται από έξι ασθένειες (πνευμονία, διάρροια, φυματίωση, ιλαρά, ελονοσία και aids) και αφορούν αναπτυσσόμενες ή μεσαίες χώρες.

Το AIDS προκαλεί δύο εκατομμύρια θανάτους ετησίως , ενώ περισσότερα από 33 εκατομμύρια άνθρωποι είναι φορείς του ιού.

Η φυματίωση, που επέστρεψε ενισχυμένη τα τελευταία χρόνια, σκοτώνει 1,5 εκατομμύρια ανθρώπους ετησίως και περισσότερες από 1,5 εκατομμύρια περιπτώσεις, επί των 9,27 εκατομμυρίων που εμφανίζονται κάθε χρόνο, είναι μορφές φυματίωσης ανθεκτικές στα αντιβιοτικά και έχουν εμφανισθεί από το 2006, κυρίως στην Κίνα.

Επίσης μια μορφή ανίατης φυματίωσης έχει εμφανισθεί σε 37 χώρες τα τελευταία δύο ή τρία χρόνια, ανάμεσά τους και πέντε πρώην σοβιετικές δημοκρατίες.

Η ιλαρά, η πλέον μολυσματική από τις μεταδοτικές ασθένειες, προκαλεί τον θάνατο 900.000 ανθρώπων ετησίως στις αναπτυσσόμενες χώρες εξαιτίας της απουσίας εμβολιασμού.

Η ελονοσία που προκαλείται από ένα παράσιτο που μεταδίδεται από το δήγμα του ανωφελούς κώνωπος προσβάλλει 300 έως 500 εκατομμύρια ανθρώπους. Ανάμεσά τους 1,5 έως 2,7 εκατομμύρια , κυρίως μικρά παιδιά, πεθαίνουν κάθε χρόνο, κυρίως στην Αφρική.

Εκτός των μολυσματικών αυτών ασθενειών που αποτελούν μάστιγες, ο πιο επικίνδυνος ιός είναι ο Ebola, ο οποίος μεταδίδεται με το αίμα, το σπέρμα και το σάλιο. Το επίπεδο θνησιμότητας από τον Ebola μπορεί να φθάσει το 90%. Εμφανίσθηκε το 1976 στη Δημοκρατία του Κονγκό και προκαλεί σφοδρό αιμορραγικό πυρετό. Εκτοτε επανεμφανίζεται συστηματικά , πιο πρόσφατα το 2008. Η μετάδοσή του περιορίζεται σε μικρούς αριθμούς ανθρώπων.

Οι ιοί κατατάσσονται σε τέσσερις κατηγορίες, ανάλογα με την επικινδυνότητά τους, λαμβανομένης υπ' όψιν της έκτασης μετάδοσής τους και του επιπέδου θνησιμότητας.

Στο επίπεδο 4 βρίσκεται ο ιός Ebola καθώς και ο δάγκειος πυρετός και ο ιός H1N1 υπεύθυνος για τη μεγάλη πανδημία του 1918, που προκάλεσε τον θάνατο 20-50 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Οι ειδικοί στις μεταδοτικές νόσους θεωρούν ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον άνθρωπο προέρχεται από τη μεγάλη γενετική μεταβλητότητα ενός κοινού παράγοντα παθογένειας, όπως είναι η γρίπη.

Για τον λόγο αυτόν, εξηγεί στο Γαλλικό Πρακτορείο ο επιδημιολόγος Νιλ Κοέν της Ιατρικής Σχολής του Hunter College της Νέας Υόρκης "πρέπει να παρακολουθήσουμε τον ιό της γρίπης των χοίρων διότι είναι πιθανόν να μεταλλαχθεί και πάλι". "Είτε μεταλλαχθεί είτε όχι, θα μπορούσε να εμφανισθεί και πάλι το επόμενο φθινόπωρο ή τον χειμώνα", πράγματα που θα αφήσει αρκετό χρόνο για την παρασκευή ενός εμβολίου που θα προσφέρει κάποιου βαθμού προστασία.

Πηγη:H-online

Μελανώματα: Η επικίνδυνη πλευρά του ήλιου

Οι δερματολόγοι επισείουν για μια ακόμα χρονιά την προσοχή μας στους κινδύνους που κρύβει η υπερβολική έκθεση στον ήλιο.

Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται συνεχής αύξηση, κατά 3% έως 7%, στη συχνότητα διάγνωσης νέων κρουσμάτων μελανώματος. Τα κύρια αίτια της δυσμενούς αυτής εξέλιξης είναι η υπέρμετρη έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία και οι περιβαλλοντικές μεταβολές (τρύπα του όζοντος).

Το κακόηθες μελάνωμα είναι μία από τις πιο επιθετικές μορφές καρκίνου, η οποία αντιμετωπίζεται εάν διαγνωστεί έγκαιρα. Οι Έλληνες δερματολόγοι πραγματοποιούν δωρεάν προληπτικές εξετάσεις για τη νόσο. Οι εξετάσεις θα γίνονται από τις 11 έως τις 15 Μαΐου, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ημέρας Μελανώματος (11 Μαΐου) και της Ελληνικής Εβδομάδας Κατά του Καρκίνου του Δέρματος (11 έως 15 Μαΐου).

Πηγη:H-online

Ένα χάπι "σβήνει" φοβίες και κακές αναμνήσεις

Ένα τροχαίο ατύχημα, ένας βιασμός, μια κακοποίηση. Τραυματικές αναμνήσεις, τις οποίες σύντομα θα μπορούμε να διαγράψουμε με ένα μόνο χάπι.

Σε εργαστήριο ολλανδικών και αμερικανικών κέντρων τελειοποιείται αυτή τη στιγμή χάπι το οποίο θα διαγράφει από τη μνήμη όλες τις τραυματικές εμπειρίες.

Οπως επισημαίνει ο καθηγητής Μέρελ Κιντ, από το Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ, ένα ευρέως διαθέσιμο χάπι για την υψηλή πίεση του αίματος μπορεί μια μέρα να βοηθά τους ανθρώπους να σβήνουν τις άσχημες αναμνήσεις τους, μειώνοντας με αυτό τον τρόπο άγχη και φοβίες.

Σύμφωνα με τη νέα ολλανδική επιστημονική μελέτη πρόκειται για την προπρανολόλη και χρησιμοποιείται συχνά σε καρδιοπαθείς. Το φάρμακο δρα σε μία περιοχή-κλειδί του εγκεφάλου, «κατεβάζοντας» στην ουσία τον διακόπτη που ρυθμίζει τα αισθήματα του φόβου και του θυμού. Σύμφωνα με το πρακτορείο Ρόιτερ, η μελέτη διαπίστωσε ότι το φάρμακο propranolol, που επιδρά στους νευρώνες του εγκεφάλου, εξαφάνισε σε σημαντικό βαθμό τις τρομακτικές αναμνήσεις από αράχνες που είχε μια ομάδα εθελοντών, η οποία πήρε το χάπι.
Την ίδια ώρα, στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, ο Ρότζερ Ουίτμαν έχει ήδη αρχίσει έρευνες σε ανθρώπους θύματα τροχαίων, στους οποίους χορηγώντας χάπια προπρανολόλης, κατάφεραν να μειώσουν τη συναισθηματική επίπτωση από το ατύχημα.

Το χάπι, που επεμβαίνοντας στην ανθρώπινη φύση σβήνει από το μυαλό του ανθρώπου τις άσχημες αναμνήσεις, όπως βιασμοί ή σοβαρά ατυχήματα, έχει ήδη αποκτήσει ένθερμους υποστηρικτές, αλλά και πολέμιους.

Επιφυλάξεις

Όπως υποστηρίζουν οι επικριτές του, το φάρμακο θα σώσει ενδεχομένως εκατομμύρια θύματα από βασανιστικές αναμνήσεις, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να δημιουργήσει τέρατα που θα σκοτώνουν χωρίς τύψεις, διατείνονται οι επικριτές του. Στο μεταξύ, στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ιρβάιν, ο νευροβιολόγος Τζέιμς ΜακΚάουφ και οι συνεργάτες του ανακάλυψαν ύστερα από πειράματα σε τρωκτικά ότι μπορούν να αναστείλουν στον εγκέφαλο των ζώων την ορμονική αντίδραση που προκαλεί ο φόβος.

Στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης ειδικοί επικεντρώνουν τη μελέτη τους στην εξεύρεση τρόπων με τους οποίους θα «κόψουν δρόμους» στη «διαδρομή» που ακολουθούν οι διεργασίες στον ανθρώπινο εγκέφαλο οι οποίες σχετίζονται με τον φόβο, ενώ στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια οι ερευνητές ανακάλυψαν ένα γονίδιο που βρίσκεται πίσω από μία πρωτεϊνη αναστολέα του φόβου. Στην ιατρική σχολή Πόντσε του Πουέρτο Ρίκο η ομάδα του Γκρέγκορι Κουίρκ αναζητεί τρόπους που θα κάνουν τον εγκέφαλο να αναγνωρίζει φόβο και αναστολές, ενεργοποιώντας τον με μαγνήτες.

Πηγη:H-online